Chăm sóc “Dinh dưỡng sớm” là chăm sóc dinh dưỡng cho phụ nữ trước khi mang thai và trong thời kỳ mang thai, thậm chí từ tuổi vị thanh niên và thành niên để giúp cơ thể người mẹ được hoàn thiện và phát triển tốt trước khi kết hôn, làm mẹ.
Đặc biệt, một trong những giai đọan quan trọng nhất quyết định đến sự phát triển cả về thể chất, tinh thần, trí tuệ và sức khỏe cũng như về tương lai của mỗi con người tùy thuộc vào giai đọan 1000 ngày đầu đời của trẻ.
Theo kết quả nghiên cứu của Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho thấy, những trẻ bị suy dinh dưỡng khi còn nhỏ đặc biệt trong 2 năm đầu sau khi sinh sẽ có nguy cơ cao trở thành những trẻ tuổi vị thành niên bị còi cọc; những nữ vị thành niên bị suy dinh dưỡng (nhẹ cân và thấp còi) và không có khả năng đuổi kịp tốc độ phát triển so với các bạn cùng trang lứa mà không bị suy dinh dưỡng (SDD); những nữ vị thành niên suy dinh dưỡng sẽ có nguy cơ phát triển thành những phụ nữ thấp bé nhẹ cân và hậu quả là khi mang thai sẽ sinh ra những trẻ bị SDD bào thai (có cân nặng sơ sinh thấp); những trẻ có cân nặng sơ sinh thấp (dưới 2500g) lại có nguy cơ bị SDD cao hơn; do vậy, đó là cái vòng xoắn luẩn quẩn của SDD. Vì vậy, chế độ dinh dưỡng hợp lý, dinh dưỡng theo nhu cầu và lối sống lành mạnh cần phải thực hiện sớm khi trẻ ở giai đoạn vị thành niên và thành niên, phụ nữ trước, trong và sau khi sinh để có một vòng đời mới “thế hệ trẻ mới sinh ra” thoát khỏi vòng xoắn của SDD một cách bền vững.
Giai đoạn trẻ tuổi vị thành niên và thành niên, trẻ phát triển với tốc độ rất nhanh cả về chiều cao và cân nặng, các biến đổi về tâm, sinh lý, nội tiết, sinh dục… Cân nặng trung bình tăng từ 3-5 kg/năm, chiều cao tăng từ 4-7 cm/năm với trẻ vị thành niên, trẻ em trai phát triển nhiều hơn trẻ gái. Vì vậy, chế độ dinh dưỡng của trẻ vị thành niên đòi hỏi nhu cầu rất cao để đáp ứng cho tốc độ phát triển cũng như hoạt động. Để đảm bảo nhu cầu dinh dưỡng theo khuyến nghị cho lứa tuổi này, trước hết là nhu cầu về năng lượng cần đạt từ 2100-2200kcalo/ngày/nữ và 2100-2900kcalo/ngày/nam tùy theo từng độ tuổi mà nhu cầu khác nhau. Để đáp ứng được nhu cầu trên, trẻ cần ăn 3 bữa/ngày, ăn đủ no và đủ chất dinh dưỡng:
Nhu cầu về chất đạm: Theo nhu cầu khuyến nghị, hàng ngày chất đạm là 70gam/nam và 60gam/nữ, tỷ lệ đạm động vật chiếm từ 35-40%, năng lượng từ chất đạm chiếm 18% năng lượng của khẩu phần. Nguồn đạm động vật cung cấp cho bữa ăn từ: thịt, cá, trứng, sưa, tôm, cua,… nguồn đạm thực vật từ đậu đỗ, vừng, lạc,..
Chất béo hay còn gọi là lipid trong cơ thể: Theo nhu cầu khuyến nghị, đối với trẻ vị thành niên năng lượng do lipid cung cấp cần đạt 20% tổng nhu cầu năng lượng trong khẩu phần. Nhu cầu chất béo hàng ngày từ 40-50 gam, nguồn chất béo từ nguồn gốc động vật và thực vật với tỷ lệ cân đối là 70% và 30%. Chất béo là nguồn cung cấp năng lượng, giúp hoà tan và hấp thu các loại vitamin tan trong dầu: vitaminA, E, D, K. Nguồn cung cấp lipid là mỡ, dầu và các loại hạt như lạc, vừng, hạt điều,…
Glucid (chất đường bột) cung cấp năng lượng cho cơ thể. Với trẻ vị thành niên, năng lượng do glucid cung cấp cần đạt 62% nhu cầu năng lượng của cơ thể.
Nhu cầu về vitamin và khoáng chất: theo nhu cầu khuyến nghị cho người trưởng thành thì nhu cầu về rau xanh là 400g/người/ngày và quả chín là 100-200gam/người/ngày.
Nhu cầu sắt của trẻ vị thành niên đáp ứng được thông qua chế độ ăn giàu sắt có gía trị sinh học cao. Tuy nhiên, ở nước ta khả năng tiếp cận các nguồn thức ăn động vật có lượng sắt gía trị sinh học cao từ khẩu phần là rất thấp. Vì vậy, ngay từ tuổi vị thành niên cần uống bổ sung thêm viên sắt hoặc viên đa vi chất hàng tuần. Trẻ trai vị thành niên nhu cầu sắt 12-18 mg/ngày, trẻ nữ cần 20 mg/ngày. Thức ăn giàu sắt có nguồn gốc động vật như: thịt bò, tiết bò, trứng gà, trứng vịt, tim lợn, gan gà,..
TS.BS Nguyễn Trọng Hưng – Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho biết, tại Việt Nam, tỷ lệ thấp còi giảm từ khoảng 38,7% năm 1999 xuống còn 23,8% vào năm 2017. Nhà nước và ngành y tế rất quan tâm đến vấn đề này. Từ năm 2013, Chính phủ Việt Nam đã đưa ra một số chương trình với mức đầu tư lên tới 285 triệu USD nhằm cải thiện dinh dưỡng và sức khỏe thể chất và tăng chiều cao. Dự án dự kiến đến năm 2030, với mục tiêu nâng chiều cao trung bình của phụ nữ và nam giới Việt Nam tăng lên 157,5 cm và 168,5 cm. Thực hiện chế độ dinh dưỡng sớm, chế độ dinh dưỡng lứa tuổi vị thành niên là yếu tố quyết định để trẻ phát triển mức tối ưu khi trưởng thành cả về chiều cao, cân nặng, sức khỏe, trí tuệ. Khi trưởng thành có sức khỏe, có tầm vóc cao lớn là điều kiện tiên quyết để trở thành các ông bố/bà mẹ sinh ra những đứa trẻ khoẻ mạnh trong tương lai. Trẻ vị thành niên có sức khoẻ tốt là nguồn nhân lực tốt, có chất lượng cao trong lao động, sản xuất sẽ tạo ra của cải, vật chất hữu ích cho gia đình và xã hội, giúp cải thiện thu nhập và nâng cao chất lượng cuộc sống.
